Shovkat

«Мы здесь для того, чтобы оставить след во Вселенной. Иначе зачем мы все здесь?» —  Стив Джобс

Мы — частички планеты Земля, причастные к тому, какой след мы оставляем за собой. Этот след может быть светлым и благоприятным, наполняя наш мир красотой и гармонией, или же темным и разрушительным, иногда даже угрожая жизни на Земле. Все зависит от того, как мы взаимодействуем с окружающей средой, от нашей способности найти баланс и разумный подход к своим действиям.

С научной точки зрения, существует понятие экологического следа. Рассмотрим различные аспекты этого понятия вместе, чтобы понять, как мы можем воздействовать на нашу планету и создавать более устойчивое будущее.  Экологический след был впервые предложен в начале 1990-х годов Матисом Вакернагелем и Уильямом Ризом из Университета Британской Колумбии. Этот показатель помогает оценить способность населения поддерживать свои потребности в настоящем, не угрожая этой способности в будущем. Он измеряется в глобальных гектарах (гга) путем сопоставления экологического следа потребления (EF) и биологической емкости территории (BC).

Экологический след включает в себя не только прямые выбросы CO2 в атмосферу, но и учет сокращения биологически продуктивных территорий, способных поглощать CO2, в процессе производства продуктов и материалов. Этот индикатор играет важную роль в мониторинге использования экологических ресурсов и продвижении устойчивого развития, широко применяется учеными, предприятиями, правительствами и другими заинтересованными сторонами.

Глобальные гектары представляют собой гектары с среднемировой продуктивностью, которая используется для измерения экологического следа. Экологический след может быть уравновешен биоемкостью, которая отражает способность биологически продуктивного района генерировать возобновляемые ресурсы и очищать собственные отходы.

Экологический след земли измеряет объем выбросов парниковых газов и другие воздействия на окружающую среду. Углеродный след, в частности, измеряет количество выбросов парниковых газов, таких как диоксид углерода, и составляет значительную часть глобального экологического следа.

Страны с наибольшим углеродным следом включают Китай, США, страны Евросоюза, Индию и Россию. Экологическая устойчивость возникает, когда население способно поддерживать определенный образ жизни, удовлетворяя требования окружающей среды.

Концепция экологического следа, поддерживаемая Глобальной сетью экологического следа и Всемирным фондом дикой природы, оценивает ресурсы, необходимые для производства товаров и утилизации отходов. За последние 50 лет экологический след человечества значительно увеличился, свидетельствуя о растущем дисбалансе в отношениях между человеком и окружающей средой.

Для достижения устойчивого развития человеческого потенциала необходимо, чтобы все люди могли удовлетворять свои потребности, не нанося ущерба Земле. Для оценки этого процесса используются два опережающих показателя.

Во-первых, экологический след указывает на то, насколько ресурсы страны воспроизводимы на величину менее 1,7 глобальных гектаров на человека, учитывая текущее население и доступную земельную площадь.

Во-вторых, Индекс человеческого развития (ИЧР) оценивает средние достижения страны по ожидаемой продолжительности жизни, образованию, уровню жизни, а также объему выбросов углекислого газа и ресурсозатратам.

Можем продолжить данную тематику в виде анализа среди различных стран. Для сравнительного анализа экологического следа США, Германии, Японии, Китая и Азербайджана в динамике с 2000 по 2022 годы рассматриваются показатели выбросов CO2, рыболовных угодий, пахотных земель, застроенных земель, лесных угодий и пастбищ.

Например, в США в 2000 году выбросы CO2 составляли более 10 глобальных гектаров, но в 2012 году они снизились до менее 7,7 глобальных гектаров, а в 2022 году опять увеличились более чем на 7,5 глобальных гектаров. Китай же в 2000 году имел выбросы CO2 менее 2 глобальных гектаров, но к 2012 году они выросли более чем до 4 глобальных гектаров.

Азербайджан, сохраняя стабильные показатели, в 2000 году имел выбросы CO2 менее 2 глобальных гектаров, и к 2022 году эти показатели остались примерно на том же уровне, что свидетельствует о его стремлении к использованию “зеленых” технологий и выполнении международных соглашений.

Эти данные отражают тенденции изменения экологического следа различных стран и позволяют оценить их усилия по сохранению окружающей среды и переходу к устойчивому развитию.

Анализируя далее следующие демографические данные, можно заметить, что Организация Объединенных Наций объявила, что численность населения Земли превысила 8 миллиардов человек. Этот факт указывает на важность осуществления демографического перехода и подчеркивает влияние низкой рождаемости на демографическую структуру.

Анализ демографических показателей Азербайджанской Республики за период с 1960 по 2022 годы показал, что численность населения имеет постоянную положительную динамику благодаря рождаемости, которая за последние три года приобрела тенденцию к стабилизации. Это свидетельствует о том, что демографический переход в Азербайджане находится на начальной стадии 4-й фазы.

Первая фаза демографического перехода, характеризующаяся равновесием высокой рождаемости и высокой смертности, проходила в Азербайджане до 1948 года. Вторая фаза, с высокой рождаемостью и снижением смертности, продолжалась с 1948 по 1965 годы. Третья фаза, с снижением рождаемости и низкой смертностью, началась в 1965 году и продолжалась до середины 1990-х годов. Четвертая фаза, характеризующаяся стабильной рождаемостью и низкой смертностью, началась в середине 1990-х годов и продолжается до настоящего времени.

Основные модели деторождения в Азербайджане включают семьи с одним или двумя детьми, что свидетельствует о том, что страна стремится к сбалансированному демографическому росту и устойчивому развитию.

Азербайджан занимает 90-е место в мире по численности населения, при этом 56% населения составляют городские жители. На начало 2022 года население страны составляет 10 156,4 тыс. человек, из которых 5 368,5 тыс. человек проживают в городах, а 4 787,9 тыс. человек – в сельской местности. По гендерному признаку, численность мужчин и женщин практически равномерна.

Для обеспечения населения ресурсами жизнеобеспечения необходимо пересмотреть управление процессами развития и оценку состояния окружающей среды. Это включает в себя экологизацию производства, которая должна осуществляться через комплексный анализ всех экономических и экологических процессов в регионе, а также выбор оптимальной ресурсосберегающей модели и инвестирование капитала в рациональное использование природных ресурсов.

Важно отметить, что по “индексу экологической эффективности” Азербайджан занял 31-е место среди 180 стран мира. Этот показатель, представленный в отчете Йельского и Колумбийского университетов, учитывает факторы, такие как забота о здоровье населения, состояние водных ресурсов, санитарные нормы и состояние природы. Улучшение показателей за последние 10 лет на 18% свидетельствует о стремлении страны к более эффективной экологической политике.

В целом, современное общество сталкивается с кризисом индустриальной парадигмы, вызванным множественными ограничениями и проблемами, связанными с техногенным развитием экономики. Для дальнейшего существования цивилизации и обеспечения ее устойчивости необходимо активно стремиться к переходу от существующего “экологически экстенсивного” пути развития к курсу “устойчивого развития”.

Этот переход требует системного подхода и комплексных мер, направленных на рациональное использование ресурсов, снижение негативного воздействия на окружающую среду и обеспечение устойчивого экономического роста. Важно развивать экологически ориентированные методы производства, осуществлять экологизацию производственных процессов, а также инвестировать в ресурсосберегающие технологии и рациональное использование природных ресурсов.

Подъем Азербайджана на 31-е место по индексу экологической эффективности свидетельствует о том, что страна уже предпринимает определенные шаги в направлении устойчивого развития. Однако, для достижения этой цели необходимо продолжить усилия в области экологической политики, сотрудничества и инноваций.

Таким образом, переход к устойчивому развитию становится не только необходимостью, но и стратегическим выбором, который позволит преодолеть современные вызовы и создать более устойчивое будущее для всех членов человеческого общества.

Demography

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində dövlət tərəfindən həyata keçirilən iqtisadi siyasətin səmərəliliyi, cəmiyyətin mövcud sosial-iqtisadi strukturundan, onun keyfiyyət xarakteristikalarından əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. İnsan potensialı səviyyəsi yüksək olan ölkələrdə sosial-iqtisadi islahatlar daha uğurla həyata keçirilir.

İnsan fərdi və sosial varlıq olmaqla cəmiyyətin ayrılmaz bir tərkib hissəsidir. Müasir dövrdə insan potensialı cəmiyyətin başlıca sərvəti və iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvəsi hesab edilir. Bütün cəmiyyətlərdə ictimai istehsalın baş verməsi və ahəngdar sürətdə davam etməsi üçün müəyyən sayda, fiziki, zehni qabiliyyətlərə, sağlamlığa, təhsilə, biliyə, bacarığa, müəyyən peşə hazırlığına, ixtisasa və s. malik olan insan potensialının mövcud olması mütləqdir. Müasir şəraitdə ölkə iqtisadiyyatının gələcəkdə rəqabətqabiliyyətliliyinin gücləndirilməsi üçün məhz insan potensialının keyfiyyətinin yüksəldilməsi, bu sahəyə investisiya qoyuluşunu artırmaq və işçilərin özünü reallaşdırması üçün şərait yaratmaq önəmli məsələlərdəndir. (4, s.38).

 Sosial – iqtisadi inkişafın təmin edilməsi, mədəni inkişaf, əldə edilməsi mümkün olan nə varsa, bunların hamısı insanların malik olduğu əmək potensialının bütövlükdə cəmiyyətin və onun hər bir fərdinin mənafeyi baxımından necə və nə cür reallaşdırılmasından asılıdır. Belə ki, ictimai təkrar istehsalın əsasını və subyektini təşkil edən insanlar iqtisadi və sosial inkişafın təmin edilməsində, sağlamlaşdırılmasında, ictimai istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsində və elmi – texniki tərəqqinin sürətləndirilməsində aparıcı rol oynayırlar.

Qlobal və milli səviyyədə davamlı insan inkişafı iqtisadi, sosial və demoqrafik inkişafla birlikdə qarşılıqlı əlaqələrin mürəkkəb sistemini təşkil edir.

Demoqrafik inkişaf kontekstində insan inkişafının davamlılığı dedikdə əhalinin optimal artımı, əhalinin təkrar istehsalının optimal tipi nəzərdə tutulur.

Müasir dövrün qlobal problemləri arasında demoqrafik problemlərin həllinin vacibliyi və mühümlüyü bütün dövlətlər tərəfindən qəbul edilmişdir. Demoqrafik davranış növlərindən biri olan özünümüdafiə davranışının keyfiyyətinin (xüsusən, inkişaf etmiş ölkələrdə) yüksəlməsi cəmiyyətə həm müsbət, həm mənfi təsir etməklə onu sanki dilemma qarşısında qoymuşdur.

Bu davranış növünün müsbət və mənfi davranış formaları da mövcuddur. Belə ki, müsbət davranış formalarına sağlam həyat tərzi sürmək, fiziki aktivlik, zərərli vərdişlərdən imtina etmək daxildirsə, mənfi özünümüdafiə davranış isə, bunun tam əksini (maddə asılılığı, tibbi xidmətlərdən istifadə etməmək və s.) kimi məsələləri ehtiva edir. Özünümüdafiə davranışın ən neqativ forması isə intihar olaraq müəyyən edilmişdir. Nəticə etibarilə, müasir dövrdə xüsusən, inkişaf etmiş ölkələrdə tibbi xidmətlərin və insanların bu sahədə fərqindəliyinin yüksək səviyyədə olması səbəbilə həmin ölkələrdə ömürmüddəti artmış və bəzi ölkələr (Yaponiya, İtaliya və s.) əhalinin qocalma fazasına keçid etmişlər.

Özünümüdafiə davranışının mahiyyəti haqqında qısaca onu demək olar ki, bu insanın ömür müddəti boyunca fiziki və mental cəhətdən sağlamlığını qorumağa, ömür müddətini uzatmağa yönəlmiş hərəkətlər və münasibətlər sistemidir(5, s.52).

Məlum olduğu kimi, əhalinin qocalması prosesinin güclənməsi ictimaiyyətin qarşısında ciddi sosial – iqtisadi, sosial-psixoloji, tibbi-sosial və etik problemlər qoyur. Bunların arasında işçi qüvvəsinin qıtlığı, ictimaiyyətin iqtisadi yükünün artması, istehlak səviyyəsinin xarakterinin dəyişməsi, ahılların sağlamlığı və tibbi-sosial kömək üçün vəsaitlərin artırılması və s. ilə bağlı problemləri göstərmək olar.Bir tərəfdən, yaşlı əhalinin ümumi demoqrafik mənzərədə sayının artması ölkədə yaşayış səviyyəsi, tibbi xidmətlərin yüksək olmasının göstəricisidir. Lakin yaşlı əhalinin sayının artması həm demoqrafik yükü artırır, həm də ölkənin insan potensialının hərəkətverici qüvvələrindən biri olan iqtisadi fəal əhalinin sayını azaldır.  

Hal-hazırda dünya ölkələri yuxarıda sadaladığımız demoqrafik problemlərlə qarşı-qarşıyadırlar və mümkün həll yolları axtarışındadırlar. Buna görə, hər bir müstəqil ölkə əhalinin təkrar istehsalının xarakterini, obyektiv iqtisadi qanunları öyrənməklə əhalinin sayının, tərkibinin və yerləşdirilməsinin gələcəkdə necə dəyişəcəyini, hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini, qabaqcadan görmək üçün sosial – iqtisadi inkişafı və ümumi demoqrafik vəziyyəti proqnozlaşdırır. O cümlədən, işçi qüvvəsindən, onun əmək potensialından səmərəli istifadə etmək üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış demoqrafik siyasət işləyib hazırlanır. Bu zaman, mövcud şəraitə uyğun, problemin həllinə yönəlik demoqrafik siyasətin işlənib hazırlanması naminə cəmiyyətdə demoqrafik sferaya təsir edən başlıca prosesləri müəyyən etmək lazımdır. Burada, əhali hərəkəti prosesi çox önəmli rol oynayır. Əhali hərəkətinə təsir edən amillər aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:

Şəkil 1. Əhali hərəkətinə təsir edən amillər (6).

Ölkəmiz, Azərbaycanda demoqrafiya sahəsində əhali hərəkəti prosesi əsas tədqiqat obyektlərindən biridir. Bildiyimiz kimi, 2022-ci ilin əvvəlinə, Azərbaycan Respublikasının əhalisinin sayı 10156,4 min nəfər olmuşdur. Əhalinin 5368,5 min nəfəri və ya 52,9 faizi şəhər, 4787,9 min nəfəri və ya 47,1 faizi kənd sakinlərindən, 5074,5 min nəfəri (50,0 faizi) kişilərdən, 5081,9 min nəfəri isə (50,0 faizi) qadınlardan ibarətdir (şəkil 2).

Ümumi əhalinin 22 %-ni gənclər (14-29 yaş) təşkil edir və onların da yarıdan çoxu  şəhər yerlərində yaşayırlar.

Şəkil 2. Azərbaycanda demoqrafik  göstəricilər. (2022- cil il) (3)

Bu da təəssüf ki, regional inkişafın qeyri-bərabərliyinə şərait yaradır. Buna görə, region gənclərinin məşğulluğunun artırılması hal-hazırda aktual məsələlərdən biri olaraq qalır.

Ümumiyyətlə, işçi qüvvəsi 16-65 yaşlı əmək qabiliyyətli əhali hesab olunur. Bildiyimiz kimi, əmək qabiliyyətli yaşda əmək qabiliyyətli əhali – qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş aşağı və yuxarı yaş həddi arasında olan və hər hansı əmək fəaliyyətini həyata keçirmək iqtidarında olanlardır.Ölkə əhalisinin yaş tərkibi ölkənin əmək ehtiyatlarının mövcudluğunun əsas göstəricisidir. İqtisadi fəal əhali (işçi qüvvəsi) – məşğul və işsiz əhalinin ümumi sayını əhatə edir. İqtisadiyyatın istənilən sahəsində məşğul olan əmək qabiliyyətli əhali iqtisadi fəal əhali adlanır.15 və yuxarı yaşda məşğul olmayan və müəyyən dövr ərzində iş axtarmayan şəxslər iqtisadi qeyri-fəal əhaliyə aid edilir. Bunlar yuxarı sinif şagirdləri, əyani təhsil alan tələbələr, yaşa, staja görə və güzəştli şərtlərlə pensiya alanlar, mülkiyyətdən gəlir alanlar, ev təsərrüfatında məşğul olanlar, xəstəyə qulluq edənlər, işləməyə ehtiyacı olmayan və s. şəxslərdir (Şəkil 3).

Şəkil 3. Əmək qabiliyyətlilik cəhətdən əhalinin təsnifatı (4).

Şəkil 4.  Əməkqabiliyyətli yaşda əhali üzrə artım tempi (illər üzrə) (3)

Təqdim olunmuş statistik məlumatlara əsasən, 2000-2022-ci illərdə əməkqabiliyyətli yaşda əhali üzrə artım tempi müşahidə olunur. Hər 10 ildən bir müsbət dinamika izlənmişdir (Şəkil 4).

          Bütövlükdə demoqrafik amillər əsas etibarilə iş qüvvəsinin geniş təkrar istehsalı ilə sıx bağlıdır. Hər bir ölkənin inkişaf dövründə gənc əhaliyə sahib olmaq olduqca vacibdir. Çünki, gənc əhali dinamik və yaradıcı olması ilə ölkə iqtisadiyyatının inkişaf motivasiyasını təmin edən güc olaraq düşünülməkdədir. Yaradıcı, dinamik, yeni fikirlərə açıq gənc əhali iqtisadi artıma müsbət tərəfdən təsir edən amillərdəndir. Digər bütün dəyişənlərin sabit olduğunu qəbul etdiyimizdə gənc əhaliyə sahib ölkələrin digər ölkələrə görə daha avantajlı olduğunu deyə bilərik. Ancaq bu potensialın iqtisadiyyat üçün bir gücə çevrilməsi üçün gəncliyin potensialından istifadə edəbilmək və onları müəyən işlərdə məşğulluğa cəlb etmək lazımdır (6, s.68).

Qrafik 1.  Əmək bazarının əsas sosial-iqtisadi göstəriciləri (min nəfərə) (3)                                                             

Əmək bazarında aparılan müşahidələr və araşdırmalar göstərir ki, 2021 – ci ildə ölkədə iqtisadi fəal əhalinin sayı 2000- ci illə müqayisədə 9054,3 min nəfər artaraq 10137,8 min nəfər olmuşdur (qrafik 1). Bunlardan 5303,9 min nəfərini iqtisadiyyatda məşğul olanlar 315,7 min nəfərini isə işsiz əhali təşkil etmişdir. İqtisadiyyatda məşğul olan əhalinin sayı  2021-ci ildə-4988,2 min nəfər təşkil edir, onlardan 1115,3min nəfəri (25,6%) dövlət sektorunda, 3872,9 min nəfəri (74,4%) isə qeyri dövlət sektorunda çalışır (7, s.54).

Əmək bazarını səciyyələndirən əsas göstəricilərə məşğulluq səviyyəsi, məşğulluğun növləri, məşğul əhalinin fəaliyyət növləri üzrə bölgüsü, muzdla və muzdsuz işləyənlər iqtisadi fəal əhali, işsizliyin səviyyəsi və s. daxildir.

Özəl sektorda işləyənlərin sayında artım müşahidə olunmuşdur. Azərbaycanın regionlarında aqrar islahatların başa çatması, kənd əhalisinə pay torpaqlarının verilməsi torpaq sahibləri təbəqəsini yaranmasına səbəb olmuşdur. Bütün bunlar özünü məşğulluq əsasında fəaliyyət göstərən ailə – kəndli təsərrüfatlarının yaranmasına və inkişafına səbəb oldu. Ümumilikdə, özəl sektorun inkişafı yeni iş yerlərinin yaradılmasına və məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsinə imkan verir. Qeyri dövlət sektorunun inkişafı iqtisadiyyatın aqrar bölməsinin xüsusi çəkisinin artmasına imkan vermişdir.

Əmək qabiliyyətli əhalinin iqtisadi fəal və qeyri-iqtisadi fəal əhali hissəsinin kəmiyyət və keyfiyyət fərqinə təsir edən demoqrafik, sosial-iqtisadi amillərin sosioloji baxımından təhlili xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, iqtisadi fəal əhalinin sayı aşağıdakı üç əsas amildən asılıdır

•  əmək qabiliyyəti yaşında olan əhalinin xüsusi çəkisindən;
•  məşğulluq yaşında olan əhalinin xüsusi çəkisindən
•  ayrı – ayrı yaş qrupları üzrə məşğulluq səviyyəsindən (6, s.83).

Əhalinin cins və yaş tərkibi də demoqrafik proseslərə mühüm təsir göstərir. Məsələn, kişilərə nisbətən qadınların xüsusi çəkisi, reproduktiv yaşda olan qadınların yaş qrupu, miqrantların say tərkibi, əhalinin qocalma səviyyəsi və s. kimi demoqrafik amillərin tədqiqi diqqətəlayiqdir. Statistikaya nəzər saldıqda, məşğul qadınların sayı 2000-ci illə müqayisədə artdığını və 2021-ci ildə- 2408,1 min nəfərə çatdığını görmüş olarıq. Həmçinin, işçilərin peşə hazırlığı səviyyəsinin yüksəldilməsi, onların yeni ixtisasa yiyələnməsi və ixtisasının artırılması üzrə çəkilən xərclərin illər üzrə dinamikasında artım müşahidə olunmuşdur (5,8 mln manatdan 9,2 milyon manata).Bu da şübhəsiz, gələcəkdə müasir tələblərə cavab verən, rəqabətqabiliyyətli milli gənc kadrların sayının artmasına gətirib çıxardacaq.

Azərbaycanda  yeni texnoparklar, aqroparklar, sənaye klasterləri, iri sənaye kompleksləri, azad  iqtisadi zonanın yaradılması ölkəmizin potensial imkanları keyfiyyətini gücləndirir və yeni mərhələyə çıxardır.  Bütün bunlar, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2016- cı il 16 mart tarixli 1897№-li sərmanı ilə təsdiq edilmiş “milli iqtisadiyyat və iqtisadiyyatın əsas sektorları üzrə strateji yol xəritəsinin başlıca istiqamətləri” ndə öz təsdiqini tapmışdır (2). Dövlət Proqramı ölkədə mövcud demoqrafik proseslərin təhlili əsasında bu sahənin gələcək inkişaf istiqamətlərini və həyata keçirilməsi zəruri olan tədbirləri özündə əks etdirir. Dövlət Proqramı ölkədə əhali sakinliyi və demoqrafik inkişaf sahəsində 2025-ci ilədək dövr üçün strategiyanı müəyyənləşdirməklə, Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafına dair qəbul edilmiş digər dövlət proqramları ilə əlaqəli şəkildə həyata keçiriləcək. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-cı il 02 fevral  tarixli Sərəncamı ilə “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər təsdiq edilmişdir. Sənəd yaxın və orta perspektivdə ölkəmizin qarşısındakı əsas hədəflər  müəyyənləşdirilmişdir (1). Milli prioritetlər əsasında hökumət qarşısında 5 mühüm istiqamətdə islahat, layihə və tədbirlərin reallaşdırılması vəzifəsi qoyulmuşdur. Təsdiq olunmuş Milli Prioritetlər iqtisadi münasibətlərdə iştirak edən bütün  subyektlərin fəaliyyətində müsbət təzahür olunacaqdır. Dinamik, inklüziv və sosial ədalətə əsaslanan cəmiyyət və rəqabətli insan kapitalı və müasir innovasiyalar məkanının yaradılması Azərbaycanı yeni zirvələrə və ugurlara gətirəcək.